Banganarti, Sudan

Twarz Władcy Nubijskiego. Fragment malowidła. Kaplica nr XX. Górny Kościół w Banganarti. (Fot. B. Żurawski).

Sekcja Archeologii Chrześcijańskiej WNHiS UKSW jest współorganizatorem wykopalisk w Banganarti, które są jedną z form działalności Polskiej Połączonej Ekspedycji Archeologicznej do Doliny Nilu Środkowego w Sudanie. Ekspedycja kierowana przez dr Bogdana Żurawskiego skupia specjalistów z różnych ośrodków uniwersyteckich i badawczych w kraju. Dr Magdalena Łaptaś z UKSW zajmuje się dokumentacją i opracowaniem malowideł ściennych.

Stanowisko Banganarti, położone na skraju współczesnej wsi Sinada, znajduje się w odległości 11 km w górę Nilu od Starej Dongoli, stolicy zjednoczonych Królestw Nubijskich. W ciągu kilku sezonów badawczych polscy archeolodzy odsłonili pozostałości Górnego Kościoła w Banganarti, oraz przystąpili do eksploracji Dolnego Kościoła.

Już podczas pierwszych sezonów wykopaliskowych okazało się, iż Górny Kościół jest budowlą unikalną, gdyż zarówno jego plan, wystrój malarski, oraz bardzo liczne inskrypcje ryte na ścianach, różnią go od pozostałych kościołów nubijskich. Założony na prawie kwadratowym planie ma wymiary 23,5m x 23 m. Centralną partię kościoła zwieńczono kopułą wspartą na czterech monumentalnych filarach. Wokół biegnie wieniec pomieszczeń otwartych do wnętrza kościoła. Siedem z nich, po wschodniej stronie, zamkniętych jest apsydami. W każdym z nich odsłonięto niemal identyczną kompozycję malarską ukazującą władców nubijskich pod opieką archanioła i dwunastu apostołów. W kaplicach oznaczonych numerami V i VI dodatkowo kompozycja ta została powtórzona na ścianach blokujących kościół wzniesionych w celu wzmocnienia budowli w późnym okresie jej użytkowania. Sceny opieki nad władcami nubijskimi, mimo że oparte na niemal identycznym schemacie kompozycji różnią się od siebie stylistycznie. Powstawały stopniowo, najprawdopodobniej od XI do XIII w. n.e.(a nawet i później), na zlecenie władców nubijskich, lub ich rodzin. Banganarti, położone niedaleko Starej Dongoli – niewątpliwie związane było ze stolicą. Górny Kościół mógł początkowo pełnić funkcję prywatnej fundacji królewskiej, a może też miejsca pochówków władców nubijskich. Liczne graffiti ryte na ścianach kościoła świadczą o tym, iż w późnym okresie funkcjonowania był on ważnym miejscem pielgrzymkowym. Wiele inskrypcji to aklamacje i inwokacje do archanioła Rafała, dlatego też przypuszcza się iż kościół był jemu dedykowany. Niektóre inskrypcje nawiązują do Księgi Tobiasza i zawierają prośby o uzdrowienie. Archanioł Rafał jest opiekunem podróżnych i chorych, poskromił także demona Asmodeusza. Prawdopodobnie pielgrzymi przybywali do Banganarti po to, by modlić się do archanioła o przywrócenie zdrowia. Dodatkowym dowodem na potwierdzenie tej hipotezy było odkrycie w pomieszczeniu nr XIII malowidła dwóch świętych uzdrowicieli – Kosmy i Damiana, a także rytego wizerunku pielgrzyma, w zachodnim portyku.

Dolny Kościół założony na planie krzyża greckiego, datowany jest na VII – X w. Odsłonięto w nim także wiele interesujących malowideł do których zaliczyć można na przykład: scenę Anastasis czy wyobrażenie Matki Boskiej Orantki. To ostatnie malowidło zostało zdjęte ze ściany przez konserwatorów misji i przewiezione do Polski, do dalszej konserwacji. W 2006 r. można je było podziwiać na wystawie w Pałacu Kazimierzowskim w Warszawie, a następnie w Muzeum Archeologicznym w Poznaniu.

Odkrycie malowideł ściennych w Banganarti wniosło wiele do naszej wiedzy na temat sztuki nubijskiej. Jest to trzecie co do wielkości (po Katedrze w Faras i Klasztorze na Komie H w Starej Dongoli) odkrycie dużego zespołu malowideł dokonane przez polskich nubiologów. W 2002 r. dr Bogdan Żurawski i Magdalena Łaptaś zorganizowali w Muzeum Narodowym w Warszawie wystawę prezentująca wyniki prac wykopaliskowych w Banganarti. Dr Magdalena Łaptaś była także wraz z Bożeną Mierzejewską, oraz dr Stefanem Jakobielskim, komisarzem wystawy „Polskie wykopaliska w Starej Dongoli. 45 lat współpracy archeologicznej z Sudanem”, która odbyła się z okazji XI Międzynarodowego Kongresu Nubiologicznego w 2006 r. w Muzeum Narodowym w Warszawie.

Banganarti. Widok Górnego Kościoła z lotu ptaka (Fot. B. Żurawski).

Banganarti. Widok Górnego Kościoła z lotu ptaka (Fot. B. Żurawski).

Twarz Władcy Nubijskiego. Fragment malowidła. Kaplica nr XX. Górny Kościół w Banganarti. (Fot. B. Żurawski).

Twarz Władcy Nubijskiego. Fragment malowidła. Kaplica nr XX. Górny Kościół w Banganarti. (Fot. B. Żurawski).

Święty Damian. Fragment malowidła. Kaplica nr XIII. Górny Kościół w Banganarti. (Fot. B. Żurawski).

Święty Damian. Fragment malowidła. Kaplica nr XIII. Górny Kościół w Banganarti. (Fot. B. Żurawski).

Władca Nubijski pod opieką archanioła i apostołów. Apsyda kaplicy nr III. Górny Kościół w Banganarti (Rys. W. Chmiel).

Władca Nubijski pod opieką archanioła i apostołów. Apsyda kaplicy nr III. Górny Kościół w Banganarti (Rys. W. Chmiel).

Władca Nubijski. Kaplica nr XX. Górny Kościół w Banganarti. (Przerys M. Łaptaś).

Władca Nubijski. Kaplica nr XX. Górny Kościół w Banganarti. (Przerys M. Łaptaś).

UKSW Wszelkie prawa zastrzeżone © 2015
Informacja o ciasteczkach